Bu İlçe Adları Neden Güzel?

 Ardahan’dan yola çıktım. Şavşat, Artvin, Borçka, Hopa ve Arhavi güzergâhı çizdim. Dikkatimi çeken nokta, buraların doğal güzellikleri değil, Artvin’e bağlı olan üç ilçenin adlarının güzel olması. Şavşat, Hopa ve Arhavi; bu üç ilçe kulağa aşırı derecede güzel geliyor. Tınısı farklı. Bunların dışında elbette daha birçok güzel ilçe isimleri aklıma geliyor. Örneğin Pozantı, Gerger, Diyadin, Patnos, Haymana, Demre, Didim, Sason, Lapseki, İpsala, Narman, Şemdinli, Bergama, Bornova, Digor, Tomarza, Simav, Midyat, Anamur, Dalaman, Datça, Avanos, Fatsa, Geyve, Terme, Sürmene, Gevaş, Tuşba… Liste uzayıp gider.

Benim için araştırma konusu olan, dediğim gibi Şavşat, Hopa ve Arhavi; bu isimler nereden geliyor? Kökenleri nedir? Şavşat’ın asıl adı Şavşeti’dir. Gürcüce bir isimdir. İlçe adı kısmen kendini korumuş ama etrafındaki tüm köyler 1926 yılında Türkçeleştirilmiştir. Şavşi bir Gürcü boyunun adıdır; oradaki “eti” ise yer anlamında kullanılmıştır. Şavşat, Sakin Şehir unvanına sahip ender mekânlardan biridir. Ormanların içinde yer alması bir neden olabilir; fakat ben gittiğimde çok fazla yapılaşma gördüm. Kalabalık ve trafiği de fazlaydı. Yakın zamanda “cittaslow” özelliğini kaybederse şaşırmam.

Hopa’ya gelelim. 1033 yılında Anakopia diye geçiyor. Yunanca “set kesintisi” anlamına geliyor. 1858’de Xopa diye yerin adı geçiyor. Hemşinli/Laz yerleşimi olan Hopa, Gürcistan sınırında yer alıyor. Gürcüce xupati, xopati, xopça’dır. Hopa, dağların denize dik inmesi sonucu sadece kıyıda yerleşim kurulmuştur. Sarp Sınır Kapısı’nda olması sebebiyle yoğun bir trafik ve tur otobüsleri gözüme çarptı. Bir de bu kadar kirli olmasını anlayamadım. Arhavi buradan bin kat temiz geldi. Sonra Hopa Belediyesi’ni kim yönetiyor diye baktım bilmece birdenbire çözülüverdi. Bir diğer görüşe göre Lazca Ho (düz alan) + Pa (sahil) “deniz kenarındaki düz arazi” anlamına geliyor. Kurulduğu yer açısından mantıklı olsa da bana bu tahmin pek inandırıcı gelmedi.

Arhavi de günümüzde bir Laz yerleşimidir. En erken tarihlerde adı Arxabís diye geçiyor. Anlamı ise nehir demektir. Antik çağda adı sadece dere olarak geçen Arhavi, 1926 yılında Arkaui diye geçiyor. Bu arada Arhavi ile ilgili ilginç bir bilgi: Bu ilçe ve köylerinin hepsi, yerli nüfusunun Laz olduğu tek yerdir.

Bir de bu ilçelerin bağlı olduğu idari birim Artvin’in de adına bakalım. Artvin, 850 yılında Nigali diye geçiyor; yine Gürcüce asıllıdır. 1004 yılında Artıvan oluyor; yine ad Gürcücedir. Osmanlı zamanında Nigali, Livana/Livane oluyor; 16. yüzyıllarda bu adı alıyor. 18. yüzyılda Ligani oluyor. 1936’da Cumhuriyet döneminde Çoruh adını almasına rağmen 1956’da tekrar Artvin olarak değişiyor.

Bu mekânların adı neden güzel cevabınızı aldınız sanırım. Çok kültürlü ve katmanlı bir coğrafyada yaşıyoruz. Tek tipleştirmek ve kozmopolitizmi yok etmek bu coğrafyanın tarihini yok saymak demektir. 

Not: İlçe adları Nişanyan Yer Adları Sözlüğü’nden alınmıştır.